اذان موذن‌زاده؛ یادآور مناجات‌های زرتشتی

گفت‌وگو با «هوشنگ جاوید» درباره «مناجات‌خوانی» در ایران به مناسبت آغاز ماه رمضان

موسیقی کوک-علی نامجو| سابقه موسیقی مذهبی در ایران به پیش از اسلام بازمی‌گردد. عده‌ای از آن با عنوان «مناجات‌خوانی» یاد می‌کنند و معتقدند به‌عنوان یک بخش جداگانه در موسیقی باید به آن نگاه کرد و گروهی نه تنها «مناجات‌خوانی» را بخشی جدا نمی‌دانند که حتی تقسیم موسیقی به مذهبی و غیرمذهبی هم از نظر آنها اشتباه است.

با توجه به آغاز ماه رمضان بررسی گونه‌های ارائه شده برای اجرای آثاری با درون‌مایه مذهبی یا مناجات می‌تواند پنجره‌ای متفاوت پیش روی علاقه‌مندان به موسیقی در ایران باز کند. به همین بهانه با «هوشنگ جاوید» پژوهشگر موسیقی اقوام و نواحی ایران گفت‌وگویی انجام داده‌ایم و در آن به بررسی مناجات‌خوانی در تاریخ ایران و البته اکنون پرداخته‌ایم.

هوشنگ جاوید دراین گفت‌وگو به ریشه‌دار بودن مناجات در فرهنگ ایرانی اشاره کرد و گفت:«اگر بخواهیم از منظر تاریخ دینی به این موضوع بنگریم، باید در نظر بگیریم زرتشت به عنوان یک پیامبر ایرانی کسی است که در دانشگاه زئوتر تحصیل می‌کرده.

این دانشگاه مثل مدارس علوم دینی امروزی بوده است و در آنجا کیش و ادیان مختلف را به دانشجویان آموزش می‌دادند و نیایش کردن و ستایش کردن هم به آنها آموخته می‌شد.

«مری بویس» نویسنده کتاب «تاریخ کیش زرتشت» این نکات را با سند و مدرک در این اثر آورده و علاقه‌مندان می‌توانند این کتاب را تهیه کنند. نکته جالب دیگری که درباره زرتشت باید به آن توجه کنیم این است که ذکر کردن و مناجات کردن از دیدگاه او با هم متفاوت بود.

مناجات محصول درونِ پاک است

جاوید درباره تعریف مناجات هم گفت:«در مناجات، مسئله اصلی ارتباطی است که انسان با خالق خودش ایجاد می‌کند و این ارتباط درنتیجه درون پاک او به وجود می‌آید. مناجات در حقیقت راهی برای نزدیک شدن به خداوند است.

انرژی موجود در ذکر در قیاس با مناجات قوی‌تر است، درحالی‌که ریشه مناجات بیشتر توسل است و برای دیگران خواستن در آن به چشم می‌خورد نه برای خود خواستن. به همین خاطر هم می‌بینیم که در آیین زرتشت مناجات جایگاهی ویژه پیدا می‌کند.

اگر به هات ۲۸ از «یسنا» که کتاب دینی زرتشتیان، است نگاه کنید، خواهید دید که شخص زرتشت آنجا می‌گوید: «ای مزدا، ای سپنتا مینو، اینک در آغاز با دست‌های برآورده تو را نماز می‌گزارم و خواستار بهروزی و آرامش‌بخشی‌ام. هر آنگاه که تو را به یاری می‌خوانم به‌سوی من آی و مرا به سمت بهروزی و آرامش…»

رابطه دو سویه بین خالق و مخلوق

او به شیوه خوانش مناجات در میان اهالی موسیقی در دوران معاصر هم اشاره کرد و توضیح داد:«در دستگاه بیات ترک گوشه‌ای به نام روح‌الارواح وجود دارد. اگر آغاز اذان مرحوم مؤذن‌زاده را در نظر بگیرید، فرمی را برای خواندن در پیش می‌گیرد و از جایی که خواندن «سبحان‌الله» را شروع می‌کند و در ادامه به اوج و الله‌اکبر می‌رسد، فرم خواندنش درست شبیه به مزداخوانی یا یسناخوانی زرتشتیان می‌شود.»

جاوید در پاسخ به این پرسش که آیا سبکی به نام «مناجات‌خوانی» در موسیقی ایران وجود دارد یا خیر، توضیح داد:«در ادب و موسیقی، سبکی به نام مناجات‌خوانی وجود ندارد، هرچند می‌توان مناجات‌خوانی را به‌عنوان گونه یا موضوعی در نظر گرفت.

مناجات را در ادب باید در دسته آموزشی قرار داد و در موسیقی در دسته خبری و برانگیزاننده. چون ارشاد و تبلیغ غیرمستقیم مفاهیم اخلاقی، دینی و مذهبی در آن وجود دارد، در دسته آموزشی قرار می‌گیرد. این نکته را هم نباید فراموش کرد که در مناجات رابطه‌ای دو طرفه بین مخلوق و خالق وجود دارد.»

باید از متولیان فرهنگ پرسید

این پژوهشگر در ادامه با اشاره به تفاوت بخشی از کاربرد مناجات‌خوانی‌های سحر ماه رمضان با امروز هم گفت:«در گذشته یکی از کاربردهای مناجات‌خوانی‌های سحر ماه رمضان این بود که مردم از خواب بیدار شوند و اطلاع پیدا کنند که وقت سحری خوردن و انجام مناسک سحرگاهان رسیده است، اما امروز اغلب کسانی که روزه می‌گیرند با صدای ساعت‌های کوکی از خواب بیدار می‌شوند.

این اما همه کاربرد مناجات‌خوانی‌های سحرهای ماه رمضان نبود. در ایام گذشته عده‌ای از جوانان اهل موسیقی هنرشان را به‌کار می‌گرفتند و مناجات‌خوانی می‌کردند. امروز اما چند چالش پیش روی مناجات‌خوانی وجود دارد. شاید یکی از این چالش‌ها آن باشد که رسانه‌ها در این ایام کار خودشان را به درستی انجام نداده‌اند.

اگر به تاریخ موسیقی در ایران نگاه کنیم درخواهیم یافت که از حدود قرن پنجم این موضوع وارد موسیقی ایران شد و اهالی این هنر با سازهایشان آثاری را در این زمینه انجام می‌دادند. امروز هم عاشیق‌ها در آذربایجان، بخشی‌ها در شمال خراسان و ترکمن‌ها مناجات دارند.

اصلاً اجرای موسیقی همه آنها باید با مناجات‌خوانی که همان ستایش و نیایش خداوند است، آغاز شود. مناجات با دف و تنبور هم یکی از شیوه‌های شناخته‌شده مناجات‌خوانی در ایران است؛ امروز هم بسیاری از اهالی مناطق کردستان با این دو ساز مناجات‌خوانی می‌کنند.

امروز ممکن است گروهی بگویند که مناجات‌خوانی از موسیقی ما رخت بربسته است. در ابتدا باید بگویم که هنوز کسانی که به این نوع علاقه‌مندی دارند، آن را ادامه می‌دهند و در ادامه هم باید توضیح بدهم که اگر این نوع در هنر ایران امروز کمرنگ شده است، متولیان فرهنگ مقصرند و باید از آنها درباره وضع موجود در این زمینه سؤال پرسید.»

منتشرشده در روزنامه همدلی