شفافیتی که در کار نیست، آبروها را حراج می‌کنیم

معینی کرمانشاهی

مهدی فیضی صفت-موسیقی کوک| خبر تازه ای است اما قصه جدیدی نیست. ورثه مرحوم رحیم معینی کرمانشاهی به اتهام استفاده بدون مجوز از آثار این شاعر فقید، از محمد معتمدی، سالار عقیلی و فرزاد فرزین شکایت کردند. فرزین متهم است به استفاده بدون اجازه از قطعه «امید جانم ز سفر باز آمد» و معتمدی هم روی چند شعر مرحوم کرمانشاهی آواز خوانده اما از خانواده شاعر مدعی‌اند او از آنها کسب اجازه نکرده است.

سالار عقیلی ولی شرایط متفاوتی دارد، چرا که قطعه آوازی با شعر مرحوم کرمانشاهی توسط صداوسیما تهیه شده و او مسئولیتی دراین‌باره متوجه خود نمی‌داند. بحث استفاده از آثار شاعرانی که دیگر در قید حیات نیستند از دیروز و امروز برنمی آید، استفاده بدون اجازه از اشعار معینی کرمانشاهی، قیصر امین پور و دیگرانی که دیری نمی گذرد از سفر ابدی شان، در سال‌های اخیر بارها و بارها استفاده بی‌اجازه از آثارشان، نقل محافل بوده است.

* اجازه بی اجازه

استفاده بی اجازه از آثار شاعران فقط مربوط به درگذشتگان نیست، هستند شاعران و ترانه سرایانی که هنوز نفس می‌کشند اما خوانندگانِ گاهی نامدار بدون آن که زحمت کسب اجازه به خود دهند، می زنند زیر آواز روی اثرِ دیگری. نمونه اش اردلان سرفراز، ترانه سرای خارج نشین که شکایت کرد از رضا صادقی، علی لهراسبی و سینا سرلک.

صادقی ترانه مشهور «سوغاتی» که با صدای «هایده» در اذهان ماندگار شده را خواند و در کانال تلگرامی‌اش قرار داد؛ سرلک هم شعر «برخیز که غیر از تو مرا دادرسی نیست» را آواز کرد؛ شعری که با حنجره ابراهیم حامدی در خاطرات حک شده و سرفراز در کتابی به نام «از ریشه تا همیشه» که سالها قبل منتشرش کرده و در ایران هم توسط «نشر ورجاوند» منتشر شده، این شعر را به چاپ رسانده است.

هر چند برخی منتسبش می‌دانند به هوشنگ ابتهاج اما «سایه» شعرِ ایران، هیچ گاه واکنشی نشان نداد. شکایت سرفراز در ایران برخلاف انتظارات رسیدگی شد و خوانندگان به دو سال حبس تعزیری محکوم شدند.

* ترانه‌هاشو پس بده!

آنهایی که ترانه نوین را پیگیری می کنند، مثلث طلایی‌اش را می شناسند؛ ایرج جنتی عطایی، اردلان سرفراز و شهیار قنبری. جنتی عطایی دست روی نقطه حساسی گذاشت و به مردم تلنگری زد تا به خاطرشان بیاید آن چه به گوش مخاطبان می‌رسد، زاییده ذهن خوانندگان نیست و الزاما فکر خلاقی چون حنجره خوش تراش‌شان ندارند.

در سال ۱۳۸۹ ترانه ای با نام «ترانه هامو پس بده» را به مهرداد آسمانی، آهنگساز و خواننده لس‌آنجلس نشین سپرد و بی آن که نامی از خواننده ای بیاورد، تاخت به آوازخوانانی که اندیشه های او را بر زبان جاری کردند و شهرت و ثروت حاصلش را به نام خود سند زدند.

* واکنش معتمدی به شکایت خانواده معینی کرمانشاهی

محمد معتمدی، خواننده موسیقی سنتی که یکی از متشاکیان است، روز ۲۵ مهر به روزنامه «ایران» گفت: «حدود یک سال پیش از طرف خانواده مرحوم مجید وفادار از من خواسته شد مجموعه‌ای به نام و به یاد ایشان منتشر شود، بنابراین با ناشر و تهیه کننده «گروه هنری موزاوی موسیقی» قراردادی بسته شد. آن طور که تصور تهیه کننده بود، این کار فروش بالایی نداشت و تا به امروز هم تهیه کننده با من تصفیه حساب نکرده است. برخلاف تصوری که وجود دارد، اجرای آثار قدما و بزرگان موسیقی، انرژی بسیاری از ما می‌گیرد و این کارها را انجام می‌دهیم که این آثار ارزشمند حفظ شود و مخاطبان موسیقی ایرانی آنها را فراموش نکنند؛ این در صورتی است که کارهای خودمان بازخورد به مراتب بیشتری دارد.»

او در ادامه هم گفت: «اگر نخواهیم کارهای قدیمی را انجام بدهیم، یک انقطاع به وجود می‌آید و وقتی هم تن به اجرای آنها می‌دهیم، چنین مشکلاتی گریبانگیرمان می‌شود.این در حالی است که اجرای این کارها برای ما چندان انتفاع مالی ندارد. از سوی دیگر، بنده در مقام تهیه کننده کار نیستم. از من خواهش شد این کار را بخوانم و من هم که به همه خانواده موسیقی سنتی اعم از شاعر و ترانه سرا ارادت دارم، مبادرت به این کار می‌کنم. معینی کرمانشاهی نام بزرگی است و نمی‌توان انکار کرد ولی این انتظار را داشتم پیش از شکایت یا رسانه‌ای شدن آن، با خود ما تماس می‌گرفتند.

به لحاظ قانون ناشرین و مؤلفین، من مجری کارهستم و صاحب اثر نیستم و امتیاز مادی و معنوی کار برای من نیست و ذی نفع نیستم؛ نه در سود آن شریک هستم و نه در ضرر آن.»

معتمدی اما روز چهارشنبه (۹ آبان) مصاحبه دیگری  انجام داد و گفت: «به لحاظ حقوقى بنده فقط مجرى یا سفارش‌پذیر اثر هستم و این‌گونه مسائل حقوقى معمولاً به عهده تهیه‌کننده یا سفارش دهنده اثر است. درست مثل اینکه یک فیلمنامه‌نویس براى عدم وصول دستمزدش، به‌جاى تهیه کننده از بازیگر یا فیلمبردار شکایت کند. یاد حرف یکى از پیشکسوتان افتادم که مى‌گفت: «در ایران کار خوب هم که مى‌کنى، براى دور گردنت یک عده حلقه گل مى‌بافند و یک عده طناب دار!».

به نظر می رسد معتمدی که یکی از آوازخوانان برجسته نسل جدید موسیقی اصیل ایرانی به شمار می رود، این بار، صحبت های جدیدی را مطرح کرده است.

* بازی با آبروی خوانندگان

در همان شماره از روزنامه «ایران»، علی نامجو، مشاور رسانه‌ای سالار عقیلی در خصوص اتهامی که از سوی خانواده معینی کرمانشاهی به آوازخوان شهیر و محبوب و خواننده آثار ملی-میهنی وارد شد، گفت: «چند سال پیش قطعه «طاقتم ده» به سفارش و تهیه کنندگی صدا و سیما و خوانندگی سالار عقیلی منتشر شد. این اثر ساخته استاد همایون خرم و با شعری از استاد رحیم معینی کرمانشاهی است و تهیه کننده کار به آقای عقیلی گفته بود اجازه خواندن اثر گرفته شده است.»

او ادامه داد: «بسیاری از کسانی که حتی خواننده هم نیستند در کنسرت خود از آثاری استفاده می‌کنند که آهنگساز و شاعر آن از دنیا رفته‌ یا در قید حیات‌ است و بدون اجازه صاحب اثر، این کارها را اجرا می‌کنند. طبق قانون حمایت از مؤلفان و مصنفان که به تصویب هم رسیده، این تهیه کننده اثر است که باید پیگیر مجوز‌ها و در مقابل قانون، پاسخگو باشد. مسئولیت این کار با تهیه کننده اثر و بعد از آن آهنگساز است، بنابراین مسئول کار صدا و سیماست و نباید با آبروی کسی بازی کرد.»

حالا خانواده معینی کرمانشاهی شده اند شاکی جدید سوءاستفاده از آثار پدرشان، در حالی که قانونی وجود دارد در باب حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان. ۳۳ ماده دارد که هیچ نامی از خواننده در آن برده نشده و از نظر حقوقی همین قانون، ناشر را پاسخگو می داند.

اکنون به نظر می رسد بیش از هر زمان دیگری نیاز به شفافیت درباره «کپی رایت» و رعایت حقوق هنرمندان وجود دارد تا هم حق و حقوق شاعران و خانواده های شان ضایع نشود و هم کسی نتواند با آبروی هنرمندانی که سال‌ها رنجِ صحنه را به جان خریده‌اند، بازی کند. البته گاهی ممکن است مسئولیت خوانندگی، آهنگسازی و تهیه کنندگی اثر را یک نفر همزمان بر عهده بگیرد که طبیعی است در این صورت در مواجهه با اتفاقاتی این چنین هم باید پاسخگو باشد.