موسیقی روی نت دفاع

نگاهی به آثار موسیقایی که در طول سال‌های جنگ تحمیلی میان مردم ایران ماندگار شدند؛

علی نامجو| خون‌های زیادی در طول سال‌های قبل ریخته شده بود تا اینکه بالاخره یک روز روزنامه اطلاعات تیتر زد: شاه رفت. چند روز بعد همان روزنامه با بزرگ‌ترین فونت تیتر یک خود را در دو کلمه خلاصه کرد: امام آمد. مردم در خیابان‌ها عکس محمدرضا شاه را با قیچی از کناره اسکناس‌هایشان درمی‌آورند و به جایش چهره امام خمینی را می‌چسباندند.

امید کوچه به و کوچه خیابان به خیابان به شهرهای و روستاهای ایران پرواز کرده بود. همه آن‌قدر درگیر شادی و خوشحالی از این انقلاب بودند که گروهی در خارج از مرزها خیال بدی به سرشان زد؛ اینکه یک هفته‌ای تهران را تصاحب کنند. گمانشان این بود که با تغییر حکومت ایران، کسی حواسش به مرزها نیست و آنها می‌توانند ایران را در این اوضاع و احوال به بند بکشند.

هنرمندان عرصه موسیقی که اغلب در ماه‌های پیش از انقلاب با آن همراه شده بودند، آثاری را برای پیروزی انقلاب اسلامی ساخته بودند که میان مردم خیلی زود همه‌گیر شد. حالا وقت جنگ با دشمن بعثی فرارسیده بود. وقت آنکه مردم دست از پای‌کوبی برای پیروزی بکشند و خودشان را به مرزها برسانند تا در جبهه غرب و جنوب رودرروی سپاه مجهز عراق بایستند.

شاید هنرمندان عرصه موسیقی در روزهای آغازین جنگ سردرگم شده بودند اما بالاخره فهمیدند در روزهای درگیری با عراق باید چه کنند. آن‌ها صدا و ساز را کردند سلاح و یکی‌یکی دوباره وارد گود فعالیت‌های اجتماعی شدند و تصمیم گرفتند رشادت‌های پیر و جوان در رویارویی با دشمن را تصنیف کنند. در طول سال‌های جنگ آثار زیادی با موضوع مقاومت و ایستادگی ساخته شده که خیلی از آن‌ها هنوز هم در ذهن و جان ایرانیان باقی مانده است.

حتی خیلی از کسانی که در آن سال‌ها به دنیا نیامده بودند، بسیاری از این آثار را در سال‌ها بعد شنیدند و خودشان را به عنوان رزمنده‌ای در میدان جنگ تصور کردند.

ای شهیدان به خون غلتان خوزستان درود

یکی از نام‌های ماندگار در عرصه آثار موسیقایی در دفاع مقدس جوانی بود متولد اهواز. او پدر و مادری دزفولی داشت که قبل از تولد او به اهواز مهاجرت کرده بودند. صادق آهنگران با آن حزن ذاتی که در صدایش بود قبل از ورود جدی به عرصه مداحی دعاهای بین نماز و دعای کمیل را در عملیات می‌خواند. اولین بار نوحه «‌ای شهیدان به خون غلتان خوزستان درود» با صدای او و با شعری از حبیب‌الله معلمی در جماران و پیش روی امام خوانده شد. همان روز آن مداحی بارها و بارها از صداوسیما پخش شد و مردم در سراسر ایران با صدای صادق آهنگران آشنا شدند. «با نوای کاروان» و «ای لشکر صاحب زمان» هم ازجمله کارها با صدای اوست که احتمالاً اغلب مردم ایران آن‌ها را شنیده‌اند.

صبح پیروزی

نام اصلی او محمدعلی گلپایگانی است. به دلیل تولد در خانواده‌ای که اهل هنر بودند، فعالیت‌های موسیقایی‌اش را از نوجوانی و در سال‌های پیش از انقلاب آغاز کرد اما نامش با پیروزی انقلاب و حضور در زمره خوانندگان انقلابی و بعد از آن دفاع مقدس بر سر زبان‌ها افتاد. محمد گلریز برادر کوچک‌تر اکبر گلپایگانی است. محمد گلریز را با سرودهای انقلابی می‌شناسند. برخیزید، صبح شکوفا، نیایش، بانگ آزادی، ای بسیجی، دریغا و خجسته باد این پیروزی از آثار شناخته‌شده با صدای این خواننده است. صدای محمد گلریز به عنوان میراث شفاهی ایران در سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسید است. صبح پیروزی یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار گلریز است که حمید سبزواری شعر آن را سرود، احمدعلی راغب آن را آهنگسازی کرد و سید مجتبی میرزاده تنظیم آن را بر عهده داشت.

ممد نبودی ببینی

نام یکی دیگر از کسانی که بعدها در قامت خواننده هم فعالیت کرد، با جنگ و آزادسازی خرمشهر گره خورده است. غلامرضا کویتی پور در آن سال‌ها جوانی که در همان شهر به دنیا آمده بود، نام خودش را زمانی بر سر زبان‌ها انداخت که خرمشهر آزاد شد و شروع کرد به خواندن این ابیات: «ممد نبودی ببینی شهر آزاد گشته/ خون یارانت پرثمر گشته/ آه و واویلا کو جهان‌آرا/ امیدم گشته ناامید بعد از هجر تو/ یاران می‌آیند اندر پی تو». شعر این قطعه را پرویز بیگی حبیب آبادی سروده بود. شاید تأثیرگذارترین کاری هم که کویتی پور در آن سال‌ها خواند همین اثر باشد.

شب نورد

«شب نورد» نام قطعه‌ای بود که محمدرضا لطفی آهنگسازی‌اش را بر عهده داشت، اصلان اصلانیان شعرش را سرود و محمدرضا شجریان آن را خواند. زخمه‌های نگران و خشمگین زنده‌یاد لطفی بر ساز و آواز غم‌بار و در عین حال حماسی شجریان کاری با شنوندگان این اثر کرده بود که هم اشک را در چشم‌هایشان حلقه می‌کرد و هم به لحاظ حماسی برانگیزاننده بود. این اثر کاری با شنوندگان می‌کرد که در دل و جانشان به کسانی که از عزیزترین داشته هر انسان یعنی جان برای دفاع از میهن گذشته بودند، درود بفرستند.

کاروان شهید

«کاروان شهید» هم یکی دیگر از آثار زنده‌یاد محمدرضا لطفی بود که خیلی‌ها با آن خاطره دارند. ماجرای شکل‌گیری این قطعه هم در نوع خودش جالب است. ظاهراً یکی از بستگان شهرام ناظری در روزهای ابتدایی جنگ تحمیلی شهید می‌شود و او سراسیمه خودش را به کرمانشاه می‌رساند تا در مراسم ترحیم او شرکت کند. همانجا ملودی کاروان شهید به ذهنش می‌آید. با رسیدن به تهران جلسه‌ای با محمدرضا لطفی برگزار می‌کند و ملودی را برای لطفی زمزمه می‌کند. محمدرضا لطفی هم آهنگ کاروان شهید را می‌سازد و سرودن شعرش را به هومن ذکایی (محمد ذکایی) می‌سپارد. این شاعر هم آهنگ را بارها و بارها مرور می‌کند تا یک روز وقتی در حال عبور از میدان هفت تیر بوده گروهی از مردم را می‌بیند که در حال تشییع پیکر یک شهید جوان هستند. همانجا ابیات ابتدایی کاروان شهید به ذهنش می‌آید.

همپای جلودار

«همپای جلودار» نام قطعه‌ای است که در کنار «شهر خون» و «گلبرگ سرخ لاله‌ها» سه اثر از آلبوم نینوا را تشکیل می‌دادند که مضمونشان دفاع مقدس بود. البته ظاهراً این سرود برای وصف حال مردمان فلسطین و لبنان ساخته شده بود اما همزمانی پخش آن از صداوسیما با ایام دفاع مقدس باعث شد مردم مفاهیم مشترکی بین سختی جنگ تحمیلی با مشکلات و سختی‌های مردم فلسطین و لبنان پیدا کنند. این اولین بار بود که صدای حسام‌الدین سراج از به عنوان خواننده از صدا و سیما پخش شد.

پرواز کن

نام جمشید نجفی پیش از انقلاب بیشتر با قطعاتی مثل گل‌فروش، لیلی و مجنون و قبیله عشق در ذهن مخاطبان ماندگار شده بود. او را در اصطلاح جزء خوانندگان کوچه‌بازاری معرفی می‌کردند. با پیروزی انقلاب اسلامی او شروع به خواندن قطعاتی با مضامین انقلابی کرد. در دوران دفاع مقدس هم قطعه‌ای را خواند که بارها و بارها از صداوسیما پخش شد و نام او را به عنوان خواننده‌ای که برای دفاع مقدس خوانده است، ماندگار کرد. «پرواز کن» با شعر، آهنگ و تنظیم بابک رادمنش که عموم مردم آن را با نام «خلبانان» می‌شناسند تنها قطعه‌ای بود که نجفی با موضوع جنگ خواند اما بسیار فراگیر شد.

کجایید ای شهیدان خدایی

یکی از آثار ماندگاری که در دروان جنگ از صداوسیما پخش شد و کلام و ملودی‌اش در ذهن مخاطبان ثبت شد، «کجایید ای شهیدان خدایی» بود. این اثر را هوشنگ کامکار ساخت و با هزینه خودش با ارکستر سمفونیک به رهبری حشمت سنجری ضبط کرد. البته بعدها شهرام ناظری آن را باز خوانی کرد و همین نسخه هم بود که در میان عموم مطرح شد.

دایه دایه

بسیاری از مخاطبان فارسی‌زبان موسیقی، نام رضا سقایی را با قطعه معروف «دایه دایه وقت جنگه» به یاد می‌آورند. شعر و ملودی این اثر مربوط به دوران جنگ جهانی اول است. این قطعه یکی آثار حماسی است که در دروان جنگ تحمیلی با تنظیم مجتبی میرزاده و صدای رضا سقایی ساخته شد و پخش آن از صداوسیما باعث شد در مدتی کوتاه به محبوبیت بالایی دست پیدا کند.