هنر ودیعه خداوندی است

گفت‌وگو با ملیحه سعیدی آهنگساز، نویسنده و نوازنده نام‌آشنای ساز قانون

سارا حیدرنژاد- موسیقی کوک| سال ۱۳۲۷ در تهران به دنیا آمد. مادرش ویلن می‌نواخت و دیگر اعضای خانواده  همچون او هوای خانه‌ای را نفس کشیدند که موسیقی در آن جریان داشت. سه سال و چندماهه بود که تنبک را به‌دست گرفت و از آن زمان وارد عرصه موسیقی شد. بعدها به موسیقی کلاسیک هم علاقه پیدا کرد و نواختن این ویلن غربی هم به سرگرمی‌هایش اضافه شد.

در آن سال‌ها در هنرستان موسیقی، ساز قانون به‌عنوان ساز دوم می‌توانست انتخاب شود. او هم قانون را بعد از ویلن که ساز اولش بود، انتخاب کرد و درس‌هایی که از استادان ویلنش می‌گرفت، روی قانون پیاده می‌کرد. شانزده ساله بود که تدریس در هنرستان موسیقی را آغاز کرد. با ورود به دانشگاه، نواختن قانون را با جدیت بیشتری دنبال کرد و حتی موضوع پایان‌نامه‌اش هم مربوط به این ساز می‌شد.

ملیحه سعیدی امروز تجربه بیش از پنجاه و چند سال فعالیت در عرصه موسیقی را دارد و از او با عنوان مادر ساز قانون یاد می‌کنند. این نوازنده و آهنگساز پیشکسوت تا امروز چند کتاب هم درزمینه نوازندگی ساز قانون نگاشته و در تدارک انتشار دائره‌المعارفی برای این ساز است. با او گفت‌وگویی درباره فضا آثار مکتوب درزمینه موسیقی در ایران و کتاب‌های او انجام داده‌ایم.

تعداد آثار مکتوبی که امروز در زمینه موسیقی روانه بازار کتاب شده، در قیاس با گذشته بسیار زیاد است. با این توضیح، از نگاه شما کتاب‌هایی با موضوع آموزش موسیقی باید چه ویژگی‌هایی داشته باشند که در اصطلاح به درد هنرجویان و علاقه‌مندان به این هنر بخورد؟

نگارش کتاب درزمینه موسیقی نیاز به دقت نظر و رعایت اصول مشخصی دارد. در کشور ما خوشبختانه درزمینه نوازندگی سازهای گوناگون، کتاب‌های مختلفی نوشته شده اما این کتاب‌ها کمتر از متدی آموزشی تبعیت می‌کنند. بنابراین خیلی وقت‌ها نمی‌توانند از پایه نوازندگی را به هنرجویان و علاقه‌مندان بیاموزند.

اگر به کتاب‌های آموزشی درزمینه موسیقی در کشورها خارجی نگاه کنید، می‌بیند که مثلاً برای سازهایی نظیر پیانو، ویلن، ویلنسل، کلارینت و بسیاری از دیگر سازها آثار گوناگونی با متدهای مختلف نگاشته شده و وجود این همه کتاب که هرکدام متد متفاوتی را برای هنرجویان موسیقی روایت می‌کند، می‌تواند باعث پیشرفت علاقه‌مندان به موسیقی شود.

در کشور ما حتی اغلب آثاری که از سوی استادان پیشکسوت هم درزمینه آموزشی نوشته شده، روایت گر یک متد مشخص آموزشی نیست.

منظورتان از متد در آموزش موسیقی را کمی توضیح بدهید

کسی که هنوز جمع و تفریق را به‌درستی یاد نگرفته، نمی‌تواند جذر را بیاموزد و کودکی که هنوز دوره ابتدایی را درزمینه درسی به‌پایان نبرده، نمی‌تواند درس‌های مقطع دانشگاه را فرابگیرد بنابراین در آموزش موسیقی هم همه‌چیز باید از پایه آغاز شود. متأسفانه کتاب‌های آموزشی موجود در کشور ما اغلب از میانه راه کار را آغاز می‌کنند و برای هنرجویی که تازه اول راه است، نمی‌توانند کارساز باشند.

شما تا امروز چند کتاب مختلف در زمینه آموزش و نوازندگی ساز قانون را روانه بازار کتاب کرده‌اید. به نظر شما مشکلات یک نویسنده در زمینه موسیقی چیست؟

قبل از پاسخ به پرسش شما باید بگویم که به گمان من هر انسانی با آمدنش به این دنیا بَناست مأموریت و مسئولیتی را انجام بدهد اما متأسفانه در حوزه تخصصی خودم و میان فعالان عرصه موسیقی بسیاری از افراد را می‌بینم که تنها خودشان را می‌بینند و منیت زیادی دارند.

به نظر من آنچه به هنرمند الهام می‌شود، تنها به او تعلق ندارد و وقتی خداوند این موهبت را در وجود هر یک از ما قرار داده، باید به دیگران هم عرضه شود. همان‌طور که در ابتدای سخنانم گفتم تعداد کتاب‌های موسیقی در کشور ما زیاد است اما نه با محتوای مبتنی بر متد آموزشی. به گمان من، نگارش کتاب بدون در نظر گرفتن متد آموزشی چندان کار مشکلی نیست.

اگر قرار باشد هرکسی هر قطعه‌ای را که مایل است با هر شیوه‌ای که دوست دارد، به نت تبدیل کند و به چاپ برساند، به‌احتمال کار چندان مشکلی را پیش رو ندارد اما وقتی قرار است یک نفر از بنیادی‌ترین سطح آموزش شروع کند و مطالب را از پایین‌ترین سطح در کتابش بیاورد، راه سختی را پیش رو خواهد داشت.

از چه زمان به نگارش کتاب در زمینه آموزش ساز قانون علاقه‌مند شدید؟

از سال ۱۳۵۵ که پایان‌نامه‌ام را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران با موضوع تاریخچه، نت نگاری و تجزیه‌وتحلیل ساز قانون انجام دادم، تحقیق و پژوهش در این زمینه را به شکل جدی آغاز کردم. استادان راهنمای من برای نگارش و ارائه آن پایان‌نامه زنده‌یاد دکتر محمدتقی مسعودیه و زنده‌یاد دکتر داریوش صفوت بودند.

در آن دوران به ساز قانون بهای چندانی داده نمی‌شد و حتی در هنرستان موسیقی هنرجویان باید این ساز را به‌عنوان ساز دوم انتخاب می‌کردند. در آن دوران چون از یک سو نواهای ایرانی با این ساز با تکنیک‌های عربی نواخته می‌شد و از سوی دیگر ساز قانون به‌سختی در کشورمان پیدا می‌شد، هنرجویان چندانی، دنبال نوازندگی قانون، نمی‌رفتند.

خوب به خاطر دارم که اولین ساز قانونم را سال ۱۳۴۷ از زنده‌یاد دلشاد به مبلغ ۵ هزار تومان خریدم. با این مبلغ، آن زمان می‌شد یک خانه خرید. استاد من درزمینه نوازندگی قانون، زنده‌یاد مهدی مفتاح بود. در دورانی که در هنرستان بودیم، وقتی درسمان تمام می‌شد، اجازه نمی‌دادند دختران در هنرستان بمانند. من اجازه گرفته بودم و تا ساعت ۹ شب در یکی از اتاق‌های هنرستان می‌ماندم و کار می‌کردم.

زنده‌یاد استاد حسین دهلوی آن سال‌ها رئیس هنرستان موسیقی بود. در آن ایام ساز اول من ویلن بود. در ابتدای راه ویلن کلاسیک می‌نواختم و در محضر زنده‌یاد لوئیجی پازاناری آموزش می‌دیدم. در ادامه فراگیری ویلن ایرانی را نزد استاد تجویدی و رحمت‌الله بدیعی پی گرفتم. در آن دوران تلاش می‌کردم تا تکنیک‌های ویلن ایرانی را روی قانون پیاده کنم.

وقتی وارد دانشگاه شدم همزمان برای نوازندگی ویلن و قانون امتحان دادم. چون توانسته بودم در آن قطعه‌ای که برای امتحان آماده کرده بودم، به سبک ایرانی قانون را بنوازم، استاد صفوت از من خواست که نوازندگی این ساز را ادامه بدهم. سال ۱۳۴۵ قطعه‌ای برای قانون نوشته بودم که دست خط استاد زنده‌یاد حسین دهلوی بر آن هم امروز موجود است.

آن قطعه را در کتاب اولم آورده‌ام و زیر آن‌هم نوشته‌ام که این اولین اثر من برای قانون به سبک ایرانی است. آن کتاب «آموزش ساز قانون» نام داشت و اولین چاپش سال ۱۳۶۹ روانه بازار کتاب شد. در آن دوره هیچ موسسه انتشاراتی قبول نمی‌کرد چنین کتابی را منتشر شد. همان زمان آلبومی بانام «دلنوا» را روانه بازار موسیقی کردم که در آن، قطعات ایرانی را با ساز قانون اجرا کرده بودم. استاد پایور و استاد هلوی بعد از شنیدن این اثر ابزار رضایت کردند.

تفاوت آن کتاب آموزش ساز قانون که سال ۱۳۶۷ نوشتید و دو سال بعد روانه بازار کتاب شد با اثری با همین نام که سال ۱۳۹۷ از سوی انتشارت ماهور روانه بازار کتاب شد، در چیست؟

طبیعتاً در طول این‌همه سال، تجربیات زیادی به‌دست آوردم و بهره‌گیری از همین تجربیات هم باعث شد که در این کتاب تغییرات زیادی را اعمال کنم. با توجه به اینکه سابقه نوازندگی پیانو و ویلن را هم دارم، متد آموزشی نوازندگی در موسیقی غربی را هم آموخته‌ام.

همین ماجرا باعث شد در شیوه نگارش و آموزش کتاب تغییراتی را ایجاد کنم. شاید گفتن این جمله تعریف از خود به نظر برسد اما من گمان می‌کنم کسانی که درزمینه ساز قانون از کتاب‌هایی که من تا امروز نوشته‌ام، استفاده می‌کنند، می‌توانند متد آموزش نوازندگی ساز قانون به سبک ایرانی را به خوبی بیاموزند و در آینده معلمان خوبی هم باشند و به‌درستی تدریس کنند.

از استاد دهلوی به‌عنوان کسی که با شما برای نگارش کتاب آموزش ساز قانون همکاری کرد نام برده شده است. زنده‌یاد دقیقاً چه نوع همکاری با شما در به ثمر رسیدن اولین اثر مکتوب شما درزمینه آموزش قانون داشتند؟

آن کتاب اولین تجربه نگارش اثری مکتوب درزمینه آموزش ساز قانون برای من بود. و محتوای کتاب را خودم آماده کردم اما استاد زنده‌یاد حسین دهلوی با توجه به تجربه زیادی که درزمینه نگارش کتاب داشت، مرا در چگونگی ترتیب و ترتب مطالب و چیدمان محتوای اثر راهنمایی کرد.

این اثر را در سال ۱۳۸۵ با اعمال برخی تغییرات دوباره به چاپ رساندم. «آموزش ساز قانون» برای بار سوم هم از سوی انتشارات ماهور روانه بازار کتاب شد اما در این دوره تغییراتی که در کتاب ایجاد کردم در مقایسه با دفعات قبلی بیشتر بود و می‌شود گفت محتوای کتاب بسیار تغییر کرد.

این کتاب پنج جلد دارد و تا امروز دو جلد آن از سوی انتشارات ماهور روانه بازار کتاب شده است. جلد سه تا پنج کتاب هم منتظر چاپ است. من در جلد سوم این کتاب اجرا با انگشتان مختلف (۱۰ انگشت) را آموزش داده‌ام درحالی‌که در دو جلد نخست این تکنیک نیامده بود. جلد چهارم و جلد پنجم این کتاب هم امروز در مرحله ویرایش و کارهای نهایی قرار دارد و به‌زودی منتشر خواهد شد.

منتشر شده در روزنامه سازندگی