پاسخ به طبعی کنجکاو

گفت‌وگو با میرعبدالله وطن‌دوست، نویسنده دایره‌المعارف فرهنگنامه آواز ایرانی

 علی نامجو-موسیقی کوک| سال ۱۳۴۷ در اهر استان آذربایجان شرقی به دنیا آمد.  فراگیری آواز ایرانی را از سال ۱۳۶۱ آغاز کرد و سال‌ها در کلاس درس استادانی ازجمله محسن کرامتی، کریم صالح عظیمی و سید رضا طباطبایی حضور داشت. این پژوهشگر آواز ایرانی تجربه حضور در کارگاه‌های آوازی محمدرضا شجریان را هم در کارنامه دارد.

او برای فراگیری نوازندگی سه‌تار در کلاس‌های محمدرضا لطفی و بهزاد رواقی شرکت کرد و مصطفی کمال پورتراب معلم تئوری موسیقی‌اش بود. میرعبدالله وطن‌دوست مدرک کارشناسی ادبیات فارسی را هم از دانشگاه کاشان گرفته است.

این خواننده آواز ایرانی که حضور در محضر بسیاری از آوازه‌خوانان سرزمینمان را تجربه کرده، از همان آغاز راه به پژوهش درزمینه این هنر و پی‌بردن به چیستی و علت نام‌گذاری گوشه‌ها و دستگاه‌های این موسیقی علاقه‌مند بود.

وطن‌دوست پیش‌ازاین، کتاب «نهفت؛ خودآموز ردیف‌های آوازی» را سال ۱۳۹۰ روانه بازار کرد و امروز اثری دیگری با همین نام را منتشر کرده است؛ با این تفاوت که این بار سخن نه از یک خودآموز آواز که دائره‌المعارفی دراین‌باره است. با این خواننده، نوازنده و نویسنده فعال درزمینه موسیقی ایرانی درباره کتاب «نهفت؛ دائره‌المعارف «فرهنگنامه» آواز ایرانی» گفت‌وگو کرده‌ایم.

آقای وطن‌دوست سال ۱۳۹۰ کتابی با نام «نهفت» به قلم شما روانه بازار شد. موضوع آن کتاب که اتفاقاً همچون اثر تازه شما «نهفت» نام داشت، چه بود؟

آن کتاب، خودآموزی برای هنرجویان آواز بود و مخاطبانش هنرجویان، هنرآموزان و علاقه‌مندان به موسیقی سنتی کشورمان بودند. برای آن کتاب نرم‌افزاری طراحی شده بود که هر کس مایل بود، می‌توانست همزمان با مطالعه کتاب، گوشه موردنظر خودش را مثلاً باصدای استاد اقبال آذر به شکل جزءبه‌جزء بشنود.

آن کتاب ۱۳ فصل ماهور، همایون، اصفهان، شور، ابوعطا، دشتی، بیات ترک، افشاری، کرد بیات، سه گاه، نوا، چهارگاه و راست پنج گاه را در خود جای داده بود. هر فصل در آن کتابِ خودآموز، از چهار بخش تشکیل می‌شد. بخش اول هر فصل به توضیح مفاهیم می‌پرداخت و خاستگاه تاریخی و اجتماعی دستگاه‌ها و گوشه‌ها را توضیح می‌داد.

در بخش دوم در هر فصل نت شاهد، نت ایست و گستره ملودی با نت مخصوص تشریح می‌شد و در بخش سوم که همان بخشی بود که این امکان را به وجود می‌آورد تا همزمان با مطالعه کتاب برای یادگیری از نرم‌افزار هم استفاده کرد و در آن آثار و نمونه‌های موجود در موسیقی ایرانی که از سوی بزرگان آواز خوانده شده، آمده بود.

پاسخ به طبعی کنجکاوبخش چهارم هر فصل هم مربوط به معرفی تصانیف مخصوص دستگاه همان فصل همراه با ریتم که خوانندگان نام‌آشنا آن را خوانده بودند، می‌شد و این بخش هم در نرم‌افزاری که در قالب دی‌وی‌دی در اختیار علاقه‌مندان، قرار گرفته بود، وجود داشت.

به‌جز فصل‌های سیزده‌گانه کتاب که به معرفی و آموزش دستگاه‌ها و گوشه‌های مختلف موسیقی ردیفی دستگاهی مربوط می‌شد، در فصل پایانی هم زندگی‌نامه استادان نام دار آواز ایرانی آمده بود. این فصل محصول استفاده از منابع و اسناد تاریخی معتبر درزمینه موسیقی ایرانی بود. در آن ایام به دلیل عدم گستردگی فضای مجازی همچون امروز کار سختی را پیش رو داشتم و حدود ۱۲ سال زمان لازم بود تا بتوانم کار نگارش و انتشار آن را به پایان برسانم.

چه شد که تصمیم گرفتید دوباره کتابی را با نام نهفت منتشر کنید اما این بار به‌جای خودآموز آن اثر دائره‌المعارف «فرهنگنامه» آواز ایرانی باشد؟

در ابتدا و قبل از پاسخ به این پرسش باید بگویم که من از همان آغاز راه در مسیر آواز ایرانی به تحقیق و پژوهش در این زمینه علاقه‌مند بودم و دوست داشتم بدانم دلیل نام‌گذاری گوشه‌ها، آوازها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی چه بوده‌است. همان‌طور که می‌دانید نهفت نام یکی از گوشه‌های موسیقی ایرانی است.

هم در آن کتاب و هم در این کتاب به وجه‌تسمیه دستگاه‌ها و گوشه‌های موسیقی ردیفی و دستگاهی ایران، توجه ویژه‌ای شده و خوانندگان این دو کتاب با مطالعه این آثار می‌توانند به علت نام‌گذاری دستگاه‌ها و گوشه‌های مختلف در موسیقی ایرانی هم پی ببرند.

کتاب حاضر هم ادامه همان نهفتی است که سال ۱۳۹۰ به چاپ رسید اما با مشورت با استادان به این نتیجه رسیدیم که اثر حاضر را باید «دائره‌المعارف فرهنگنامه آواز ایرانی» نام‌گذاری شود. کتابی که سال ۱۳۹۰ با عنوان نهفت منتشر شد، ۵۰۰ صفحه داشت اما این دائره‌المعارف که بازهم عنوان نهفت را روی خود دارد، شامل ۱۶۵۰ صفحه و۱۳ فصل کار فصل به نام یکی از استادان آوازی نام گذاری شده که در زیر مجموعه هر فصل شاگردان آن‌ها  هم آورده شده اند. این کتاب۶۵۰۰ فایل صوتی با حجمی حدود  ۵ /۱۳گیگابایت دارد و در آن تحلیل آوازی برای تمامی آثار صوتی نیز انجام شده است.

استادان، گروه علمی پژوهشی، هیئت فنی اجرایی و تحقیقات و هنرجویان موسیقی سال‌ها پشتیبانی و مشاوره را برای به‌پایان رساندن این پروژه به عهده داشته‌اند. بیش از ۳۰ نفر از استادان برجسته  آواز بر این کتاب دستخط نوشته‌اند. در این مجموعه  ۱۶۰ اثر از استادان آواز و ۱۱ ردیف  آوازی و  ۶۷۳ گوشه آوازی از سوی بنده در دستگاه‌های مختلف همراه با تعیین، نت شاهد، نت متغیر و خاتمه اجرا شده و بیش از ۱۰ هزار بیت از اشعار فارسی در اجراهای متفاوت از استادان در آن به ثبت رسیده است.

یکی از بخش‌های جالب این دایره‌المعارف توضیح و تشریح عروض و قافیه است. لطفاً درباره علت وجود این بخش در کتاب هم برای خوانندگان این مطلب توضیح بدهید

همان طور که می‌دانید، یکی از مباحثی که هر خواننده آواز ایرانی باید به آن اشراف داشته باشد، همین عروض و قافیه است. در پایان جلد سوم این دایره‌المعارف برای آشنایی با وزن و مشخصات شعری قسمتی را به آموزش عروض و قافیه اختصاص داده‌ایم.

در این کتاب برای نگارش هر بخش از استادان درجه اول آن حوزه بهره برده‌ایم. برای مثال دکتر ابراهیم اقبالی استاد دانشگاه ادبیات دانشگاه برای نگارش بخش مربوط به عروض و قافیه حضور داشته است. این نکته را هم نباید از قلم بیندازم که برای آشنایی مخاطبان با مقوله تولید صدا، آقای دکتر جبرییل شعربافی مباحث پزشکی در این حوزه، در «دایره‌المعارف فرهنگنامه آواز ایرانی»، مطالبی آورده است.

برای سهولت و سرعت در استفاده هنرآموزان و پژوهشگران در این اثر امکان جست‌وجوی گوشه در دستگاه‌های مختلف در نرم‌افزار صوتی فراهم شده است.

از مطالب جذابی که درباره این کتاب می‌دانم، وجود خوانش های گوناگون از سوی خوانندگان مختلف از یک گوشه مشخص در یک دستگاه ردیف موسیقی ایرانی است. علت وجود این‌همه تنوع در این کتاب چیست؟

این امکان ازآن‌جهت می‌تواند برای هنرجویان آواز جالب باشد که با شنیدن خوانش و اجرای های متفاوت استادان از همان گوشه به سلیقه و ذوق خودشان میان آن اجراها انتخاب کنند و بتوانند شیوه آوازی باب میل خودشان را بیاموزند.

با این توضیح، مخاطبان این اثر می‌توانند با جست‌وجوی یک گوشه آوازی در دستگاه موردنظر، حدود ۶۰ نوع از اجراهای متفاوت از استادان آواز ایرانی را با سبک‌های مختلف، پیش روی خودشان ببینند.

مثلاً وقتی شما به‌عنوان مخاطب این اثر درآمد ماهور را جست‌وجو می‌کنید،۶۰ درآمد ماهور با شعرهای مختلف و با خوانش‌های گوناگون از سوی استادان موسیقی ایرانی را پیش روی خودتان خواهید دید. البته این برداشت درست نیست که اثر حاضر تنها برای آوازخوانان کاربرد دارد.

این کتاب علاوه بر اینکه می‌تواند مورداستفاده خوانندگان قرار بگیرد، برای نوازندگان هم مفید است. نوازندگان با تهیه این کتاب می‌توانند ۵۰ روایت در زمینه جواب آواز را بشنوند. یکی دیگر از بخش‌های این دائره‌المعارف وجود ردیف آوازی استاد زنده‌یاد سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی است که مداحان می‌توانند از آن بهره بگیرند و شیوه درست مداحی را با شنیدن و کار کردن روی شیوه استاد مؤذن‌زاده بیاموزند.

برای اینکه یک اثر بتواند ماهیت دائره‌المعارفی پیدا کند، معمولاً نگاه تاریخی هم اهمیت دارد. از سوی دیگر ارائه مباحث از نظرگاه‌های گوناگون یکی دیگر از ویژگی‌های کتاب‌هایی است که با عنوان دائره‌المعارف روانه بازار می‌شوند. به‌عبارت‌دیگر تنها ارائه یک مکتب یا چند مکتب نمی‌تواند اثری را با عنوان دائره‌المعارف فرهنگنامه آواز ایرانی، پدید بیاورد. در نهفت، برای این دو زمینه چه‌کارهایی انجام شده است؟

در پاسخ بخش اول پرسش شما باید بگویم که یکی از بخش‌های مهم کتاب نگارش زندگی‌نامه ۱۶۰ تن از استادان درزمینه آواز ایرانی از دوره قاجار تا امروز است. تاریخ موسیقی، تاریخ آواز و تاریخ مکاتب آواز هم از دیگر بخش‌هایی است که در این کتاب به‌طور کامل آمده است.

از سوی دیگر در این کتاب همه مکاتب آوازی آمده است. مثلاً ما در این کتاب برای اقبال آذر هم ردیف درست کرده‌ایم و علاقه‌مندان به فراگیری مکتب تبریز می‌توانند با صدای این استاد فقید این مکتب را بیاموزند. در این اثر برای استاد ایرج و استاد اکبر گلپا هم ردیف درست کرده‌ایم.

بنابراین هر یک از هنرجویان آواز مایل باشند ردیف موسیقی ایرانی را با صدای استاد ایرج و استاد گلپا یاد بگیرند. در این اثر برای سایر استادان ردیف آوازی تدوین شده است که علاقه‌مندان می‌توانند به کتاب و لوح‌های فشرده آن رجوع کنند و ردیف‌ها را با صدای این عزیزان بیاموزند.

شما از حضور مشاوران و کارشناسان مختلف در حوزه‌های گوناگون برای نگارش این کتاب سخن گفتید. اگر موافقید نام گروهی را که به‌عنوان مشاور در نگارش این کتاب با شما همراهی کردند، بیاورید

برای نگارش این اثر در بخش مشاورین علمی و پژوهشی همراهانی همچون محسن کرامتی، حسن گلپایگانی، سید رضا طباطبایی، کریم صالح عظیمی، داوود فیاضی، علی جهاندار، علی‌اصغر شاهزیدی، احمد مراتب، علی رستمیان، احمد هنرمند، محمدتقی سعیدی، منصور اعظمی کیا، حسام‌الدین سراج، خسرو سرتیپی و محمدرضا نوایی حضور داشته‌اند.

پاسخ به طبعی کنجکاو

هیئت مشاورین فنی، اجرایی و تحقیقات این کتاب هم دوستانی ازجمله بانو معصومه مهرعلی، دکتر ابراهیم اقبالی، دکتر جبرئیل شعربافی، حسن منصوری، علیرضا میرعلینقی، بهزاد رواقی، دکتر بهمن کاظمی، حسن کرمانی، بهروز مبصری، بهنام خواجوی، قادر بدرخانی، رضا میرمهدی، ابوالفضل شعبانی‌فر، سعید تاج پرست، بهزاد حسنی، نیلوفر هاشمی، رحمان مرادزاده، حبیب قلی زاده، دکتر حسام نگینی، هادی سلیمانی، محدثه هاشمی و رضا مهدیان بوده‌اند.

ظاهراً بنا بود این اثر اواخر سال۹۷  روانه بازار کتاب و البته موسیقی شود. علت تأخیر یک ساله در رونمایی این کتاب چه بود؟

گرانی کاغذ در جابه‌جایی تاریخ انتشار و رونمایی کتاب اثرگذار بود وگرنه از سال گذشته کتاب در اختیار ناشر قرار گرفته بود. نشر «آیریک» کار انتشار این کتاب را بر عهده داشته و این اثر با تیراژ ۱۵۰۰ دوره‌ای  همراه با نرم افزار روانه بازار کتاب شده است.

به امید خدا قرار است بهمن‌ماه امسال در حافظیه شیراز  رونمایی کتاب را انجام دهیم و بناست استادان آواز  و ساز ایرانی هم در این رونمایی حضور داشته باشند.

منتشر شده در روزنامه سازندگی